Podręcznik: 3 etapy badań / Handbook: 3 stages of research

Zanim przystąpisz do badań genealogiczno-genetycznych w Internecie, powinieneś/powinnaś zrealizować etap „zero” – porozmawiaj z żyjącymi przodkami i krewnymi, przeszukaj rodzinne archiwa, postaraj się zdobyć jak najwięcej wiedzy o przodkach i ich rodach w tzw. świecie realnym.

Before you start genealogical and genetic research on the Internet, you should complete the „zero” stage – talk to living ancestors and relatives, search family archives, try to get as much knowledge as possible about ancestors and their families in the the „real world”.

Etap 1 / Stage 1

Jeśli masz już przynajmniej podstawową wiedzę na temat rodów, z których pochodzili Twoi rodzice i dziadkowie (a może też pradziadkowie itd.?), zacznij od wyszukiwania w Internecie informacji na temat tych rodów i konkretnych postaci, wykorzystując choćby najpopularniejszą na świecie wyszukiwarkę Google. Sprawdź też, gdzie najczęściej występują nazwiska Twoich znanych przodków – jeśli są to nazwiska polskie, możesz użyć witryny https://nazwiska-polskie.pl, a jeśli są to nazwiska obce, spróbuj wyszukać za pomocą https://en.geneanet.org/surnames. Uzyskane informacje zasugerują Ci, skąd mogli Twoi przodkowie pochodzić, ale oczywiście nie dadzą jeszcze ostatecznej odpowiedzi.

Zamów też testy genetyczne Twojego pochodzenia etnicznego w jednej, dwóch, a najlepiej we wszystkich największych globalnych firmach zajmujących się badaniami genetyczno-genealogicznymi. Czym więcej testów zamówisz, tym lepiej, ale to – niestety – kosztuje. Na szczęście konkurencja rynkowa powoduje, że ceny maleją, a jakość usług rośnie. Najlepiej skorzystać z serwisów następujących firm:
MyHeritage: myheritage.com
AncestryDNA: ancestry.com
FamilyTreeDNA: familytreedna.com
23andMe: 23andme.com
LivingDNA: livingdna.com
Można też skorzystać z usług innych firm z branży:
GEDmatch: gedmatch.com
tellmeGen: tellmegen.com
24Genetics: 24genetics.com
HomeDNA: homedna.com
W celu powiązania własnych genów z dawnymi cywilizacjami można skorzystać z:
MyTrueAncestry: mytrueancestry.com

If you already have at least basic knowledge about the families of your parents and grandparents (and maybe great-grandparents etc.), start by searching the Internet for information about these families and persons, using the Google search engine (or another). Also check where the surnames of your ancestors are most often found – you can use the website https://en.geneanet.org/surnames. The information obtained will suggest where your ancestors may have come from, but of course it will not give a definitive answer yet.

You should also order genetic tests of your ethnicity in one, two, and preferably all of the largest global companies involved in genetic and genealogical research. The more tests you order, the better, but unfortunately it costs money. Fortunately, market competition causes prices to drop and the quality of services to increase. It is best to use the websites of the following companies:
MyHeritage: myheritage.com
AncestryDNA: ancestry.com
FamilyTreeDNA: familytreedna.com
23andMe: 23andme.com
LivingDNA: livingdna.com
You can also use the services of other companies in the industry:
GEDmatch: gedmatch.com
tellmeGen: tellmegen.com
24Genetics: 24genetics.com
HomeDNA: homedna.com
In order to link your genes with ancient civilizations, you can use:
MyTrueAncestry: mytrueancestry.com

Etap 2 / Stage 2

Kiedy otrzymasz już wyniki Twojego pochodzenia etnicznego, dowiesz się, skąd prawdopodobnie pochodzili Twoi przodkowie. Pamiętaj jednak, że chodzi w tym przypadku o DNA autosomalne, czyli po przodkach z wszystkich linii. Możesz też skorzystać z testów Y-DNA (dotyczy tylko mężczyzn) i mtDNA (dotyczy zarówno mężczyzn, jak i kobiet) – najlepiej w firmie FamilyTreeDNA. Poznając swoje haplogrupy „męską” i „żeńską”, też odkrywamy naszych przodków i własne pochodzenie. Koniecznie poczytaj o haplogrupach – nietrudno znaleźć taką wiedzę w Internecie. Co istotne, wyniki pochodzenia etnicznego należy interpretować na bazie wiedzy historycznej – to najlepszy czas, żeby ją nadrobić, koniecznie z wykorzystaniem atlasów historycznych. Na różnych obszarach Ziemi dochodziło bowiem do mieszanek genetycznych różnych ludów, więc czasami wyniki badania pochodzenia etnicznego mogą Cię zaskoczyć. Pamiętaj też, że poszczególne firmy stosują różne algorytmy, więc możesz uzyskać różne wyniki – czym więcej jednak badań wykonasz, tym łatwiej będzie znaleźć Ci tzw. wspólny mianownik, a przecież pochodzenie etniczne nie jest tak jednoznaczne jak obywatelstwo w paszporcie.

Jeśli już zagłębisz się w historię, sprawdź, czy nazwiska Twoich przodków nie znajdują się w szlacheckich herbarzach. Choć łatwo je znaleźć dziś w wersji cyfrowej, pamiętaj, że zawierały one liczne błędy. Najlepiej skorzystać z witryny SzlachtaRP.pl – to największa baza wiedzy na ten temat, oparta nie tylko na herbarzach, ale też na wielu innych źródłach. Jeśli chcesz sprawdzić, jak wyglądały dawne herby, zajrzyj na internetową wersję herbarza Tadeusza Gajla. Pamiętaj jednak, że odnalezienie danego nazwiska w herbarzu nie oznacza, że Twoi przodkowie o tym nazwisku byli na pewno z tego rodu. Nie wszyscy Kowalscy byli ze sobą spokrewnieni, a tylko jedna rodzina o tym nazwisku miała herb Wieruszowa. Warto przeczytać np. artykuł Ewy Wolnicz-Pawłowskiej pt. „O nazwiskach polskich: co znaczą i o czym mówią nasze nazwiska?„. Choć przywileje szlacheckie zostały w Polsce zniesione na mocy Konstytucji marcowej w 1921 r. , twoi żyjący przodkowie powinni wiedzieć (choć nie zawsze tak jest), czy mają przodków ze stanu szlacheckiego – jeśli tak, Twoje drzewo genealogiczne może sięgnąć nawet czasów średniowiecznych. Szlachta była jednak bardzo zróżnicowana – od bardzo bogatych i wpływowych rodów magnackich po drobną szlachtę, która najczęściej utraciła ten status w trakcie zaborów, a ich genealogia nie zachowała się do czasów współczesnych. Niektóre dawne rody szlacheckie mają jednak dziś nawet swoje strony internetowe, na których publikują drzewa genealogiczne. Jeśli znasz nazwiska swoich przodków, którzy otrzymali status szlachecki w innym kraju, szukaj w Internecie herbarzy obcych – np. pruskich (a jest ich wiele), jeśli Twoi przodkowie przed nazwiskiem używali przyimka „von”. Jeśli jednak nie znajdziesz przodków ze stanu szlacheckiego, nic się nie stało – wiele rodzin spoza tego stanu ma też rozbudowane drzewa genealogiczne, w których znaleźć można wiele znanych i wybitnych postaci. Warto pamiętać, że w bardzo wielu drzewach mieszają się rodziny różnego pochodzenia.

Once you have your ethnicity results, you will find out where your ancestors probably came from. Remember, however, that this is autosomal DNA, that is, from the ancestors of all lines. Also you can take advantage of the Y-DNA (male only) and mtDNA (male and female) testing – the best in this business is FamilyTreeDNA. Getting to know your „male” and „female” haplogroups, you also discover your ancestors and your own origin. Read about haplogroups – it is not difficult to find such knowledge on the Internet. Importantly, the results of ethnicity should be interpreted on the basis of historical knowledge – this is the best time to make up for it, necessarily with the use of historical atlases. Because there has been a genetic mix of different peoples in different areas of the Earth, sometimes the results of the study of ethnicity may surprise you. Also remember that the companies use different algorithms, so you can get different results – the more research you do, the easier it will be to find the „common denominator”, and ethnic origin is not as unambiguous as citizenship in a passport.

If you’ve already delved into history, check that your ancestors’ names aren’t listed in armorials of noble families. Remember, however, that finding a given surname in the armorial does not mean that your ancestors with that surname were certainly from that family. Each country has its history of nobility – read about it. While noble privileges were abolished in most countries long ago, your surviving ancestors should know (though this is not always the case) if they have noble ancestors – if so, your family tree may even go back to medieval times. Some former noble families today even have their own websites where they publish family trees. However, if you do not find ancestors from the nobility, nothing happened – many families outside this former elite also have extensive family trees, in which you can find many famous and prominent figures. It is worth remembering that in many trees families of different origins mix.

Etap 3 / Stage 3

Jeśli rozpoznałeś/aś już swoje pochodzenie etniczne i zgłębiłeś/aś wiedzę historyczną na temat rodzin Twoich przodków i miejsc, skąd mogli pochodzić, możesz rozbudowywać swoje drzewo genealogiczne. Najlepiej wykorzystać w tym celu możliwości, jakie dają serwisy MyHeritage lub AncestryDNA (które będą nawet podpowiadać Ci przodków czy krewnych, bazując na swoich ogromnych zasobach danych), choć także inne pozwalają na budowę rodzinnych drzew – np. serwis organizacji non-profit FamilySearch, który posiada m.in. polskojęzyczną wersję. Znajdziesz tam też wiele innych drzew, w których mogą znajdować się Twoi przodkowie czy krewni. Do ich poszukiwania wykorzystaj też koniecznie serwis Geni.com – możesz tam założyć konto, ale też przeszukiwać zbiory, otwarte (za darmo!) dla wszystkich internautów. Wystarczy wpisać w wyszukiwarkę (np. Google) „geni.com” oraz imię i nazwisko poszukiwanej osoby – możliwe, że odnajdziesz w ten sposób swoich przodków czy krewnych, gdyż zbiory tego World Family Tree są ogromne i cały czas rosną.

Jeśli otrzymałeś/aś wyniki swojego pochodzenia etnicznego z jednej lub kilku wymienionych wcześniej firm, to zapewne Twoje geny zostały też powiązane z innymi osobami, które wykonały w tych serwisach podobne badania. To Twoje matches, czyli krewni – część to krewni prawdziwi, a część fałszywi, gdyż wspólne segmenty genów (zwłaszcza, jeśli są niewielkie) mogły ułożyć się podobnie w przypadkowy sposób, a nie wskutek dziedziczenia po wspólnych przodkach. Sprawdź koniecznie swoje matches, zwłaszcza te, z którymi łączą Cię dość duże wspólne segmenty genów. Jeśli te osoby mają opublikowane drzewa rodzinne i porównasz je ze swoim, możliwe, że natkniesz się na wspólnych przodków. W ten sposób możesz odkryć kolejnych przodków i krewnych, ale też zweryfikować prawdziwość Twojego drzewa. Pamiętaj jednak, że wiele danych genealogicznych w różnych źródłach (zarówno drukowanych, jak i internetowych) jest błędna! Najlepiej weryfikować informacje w różnych źródłach.

Jeśli rozbudowujesz swoje drzewo genealogiczne, szukaj w Internecie wszelkich dostępnych źródeł (z uwzględnieniem ich wiarygodności). Wielkie zbiory danych, m.in. zeskanowanych dokumentów (aktów urodzenia, ślubów, zgonów itd.) oferują wymienione wcześniej firmy, zwłaszcza AncestryDNA. Do poszukiwania polskich przodków i krewnych warto korzystać z serwisu Polskiego Towarzystwa Genealogicznego Geneteka. Istnieje też wiele witryn o regionalnym zasięgu, jak choćby Poznan Project, czyli projekt indeksacji małżeństw wielkopolskich z XIX w. Jeśli jednak chcesz szukać przodków czy krewnych wśród szlachty wielkopolskiej od XV w., to najlepszym źródłem są Teki Dworzaczka na platformie cyfrowej Biblioteki Kórnickiej PAN. Spis podlaskiej i mazowieckiej szlachty gniazdowej znajdziesz na tej stronie. O rodach szlacheckich różnych regionów znajdziesz też informacje na wielu innych stronach (darmowych lub płatnych, jak choćby Wielcy.pl, które jednak też nie są pozbawione błędów czy luk). Szukaj rodzin i konkretnych postaci także w scyfryzowanych wersjach artykułów naukowych (dostępnych na stronach różnych bibliotek cyfrowych) i korzystaj z Google Books. Możesz też korzystać z bogatych zasobów archiwów państwowych – na stronie Szukaj w Archiwach.

Pamiętaj, że porządne drzewo genealogiczne zawiera wszystkie gałęzie rodowe, a nie tylko wybrane, więc szukaj przodków z wszystkich linii – obojga rodziców, czworga dziadków, ośmiorga pradziadków itd.!

If you have already recognized your ethnic origin and deepened the historical knowledge of your ancestors’ families and places where they may have come from, you can expand your family tree. For this purpose, it is best to use the opportunities offered by MyHeritage or AncestryDNA websites (which will even suggest ancestors or relatives to you, basing on their huge data resources), although other websites also allow you to build family trees – e.g. the website of the non-profit organization FamilySearch. There you will also find many other trees where your ancestors or relatives may be. To search for them, be sure to use the Geni.com service – you can create an account there, but also search the collections, open (for free!) to all Internet users. Just enter „geni.com” in the search engine (Google or another) and the name and surname of the person you are looking for – it is possible that you will find your ancestors or relatives in this way, because the collections of this World Family Tree are huge and growing all the time.

If you have received the results of your ethnic origin from one or more of the aforementioned companies, then your genes have probably also been associated with other people who have carried out similar research on these websites. These are your matches, or relatives – some are true relatives, and some are false, because common gene segments (especially if they are small) could have arranged similarly in a random way, not as a result of inheritance from common ancestors. Be sure to check your matches, especially those with which you have quite large common gene segments. If these people have published family trees and you compare them to your own, you may come across common ancestors. This way you can discover new ancestors and relatives, but also verify the truthfulness of your tree. However, remember that a lot of genealogy data in a variety of sources (both print and online) is wrong! It is best to verify information in various sources.

If you are expanding your family tree, search the Internet for any available sources (basing on credibility). Large data sets, including scanned documents (birth, marriage or death certificates, etc.) are offered by the aforementioned companies, especially AncestryDNA. Search for families and specific persons also in digitized versions of scientific articles (available in various digital libraries) and use Google Books. You can also use the rich resources of the state archives. Remember that a good family tree includes all family branches, so look for ancestors from your father’s and mother’s families!